//
//

Źródła prawa międzynarodowego w znaczeniu materialnym, to czynniki, które determinują, czy wpływają na treść norm prawnomiędzynarodowych. Tego rodzaju przyczyny sprawcze mają charakter pozaprawny. Zaliczane są do nich: wola państw, nakazy rozumu, więź społeczna, świadomość i emocje ludzi.

Źródła prawa międzynarodowego w znaczeniu formalnym nazywamy zewnętrzny wyraz procesu, który doprowadził do powstania normy prawnej. Źródła te są wynikiem działania źródeł materialnych.
Źródła PMP w znaczeniu formalnym należą bezspornie do sfery prawnej. Są dwa niekwestionowane źródła formalne PMP: Umowa międzynarodowa i zwyczaj międzynarodowy.
Od źródeł PMP w znaczeniu formalnym należy odróżnić źródła w znaczeniu poznawczym; są to zbiory dokumentów i materiałów z zakresu praktyki prawnomiędzynarodowej.
Źródłem tego rodzaju jest zbiór traktatów ( Treaty Series ) wydawany przez Sekretariat ONZ.
W Polsce, obok Dziennika Ustaw, w którym publikuje się wiele umów międzynarodowych zawartych przez Polskę, źródłem takim był „ Zbiór Dokumentów” wydany przez Polski Instytut Spraw Międzynarodowych.
Karta Narodów Zjednoczonych we wstępie mówi o poszanowaniu zobowiązań wynikających z traktatów oraz innych źródeł prawa międzynarodowego. Z formuły tej wynika, że traktaty są źródłem prawa międzynarodowego – może najważniejszym, bo wymienionym, ale nie jedynym.
Z problematyką źródeł PMP wiąże się postanowienie Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (MTS), które w art.. 38 określa podstawę wyrokowania MTS. Stwierdzając, że zadaniem Trybunału jest rozstrzyganie przedłożonych mu sporów zgodnie z prawem międzynarodowym. Statut MTS wymienia:
➢ umowy międzynarodowe – ogólne bądź partykularne, ustanawiające normy wyraźnie uznane przez państwa wiodące spór,
➢ zwyczaj międzynarodowy, jako dowód powszechnej praktyki przyjętej za prawo,
➢ ogólne zasady prawa uznane przez narody cywilizowane,
➢ orzeczenie sądowe oraz opinie najwybitniejszych znawców prawa międzynarodowego

I. Źródła PMP

1.Umowy międzynarodowe
Konwencja wiedeńska z 23.05.1969r. o prawie traktatów w art. 2 określa traktat międzynarodowy jako „międzynarodowe porozumienie między państwami, zawarte w formie pisemnej i regulowane przez prawo międzynarodowe, niezależnie od tego czy jest ujęte w jednym dokumencie, czy w dwóch lub więcej dokumentach, i bez względu na jego szczególną nazwę.”
Pierwszoplanowa rola umów międzynarodowych, jako źródła PMP jest niewątpliwa. Są one bezpośrednim wyrazem woli państw ustanowienia praw i obowiązków wzajemnych. Jest oczywiste, że chodzi tylko o umowy obowiązujące, a nie takie, które nie nabrały jeszcze mocy obowiązującej lub ją już utraciły.
Z kategorii źródeł PMP należy wyłączyć umowy międzynarodowe, które są sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi normami PMP, nawet w przypadku, jeśli faktycznie SA stosowane. W praktyce jednak trudno jest przeprowadzić dowód, że dana umowa międzynarodowa ma taki charakter, gdyż nie ma instancji, która bez woli państw zainteresowanych orzekałaby o takich sprawach.
Kontrahentami umów międzynarodowych, obok państw, mogą być także inne podmioty prawa międzynarodowego, a więc strona wojująca w wojnie domowej, Stolica Apostolska, z tym zastrzeżeniem, ze przepisy Konwencji Wiedeńskiej nie mają zastosowania do takich umów.
Rodzaje umów:
• ze względu na ilość kontrahentów: – dwustronne (bilateralne), wielostronne (multilateralne)
• z uwagi na sposób przystępowania do umów państw trzecich: wielostronne otwarte (zawierają klauzulę dopuszczająca przystąpienie innych państw bez potrzeby uzyskiwania zgody dotychczasowych kontrahentów) i wielostronne zamknięte.
• ze względu na zasięg terytorialny : powszechne, regionalne
• Umowy-ustawy(zawierają normy prawa miedzynarodowego regulujące postępowanie podmiotów tego prawa) i umowy-kontrakty(ustalające konkretne prawa i obowiązki w oparciu o już istniejące normy prawno – międzynarodowe.

Budowa umowy międzynarodowej:
1. tytuł
2. inwokacja – np. wezwanie do Boga
3. intytulacja – wyszczególnienie monarchów zawierających umowę wraz z przysługującymi im tytułami;
4. arenga – określenie przyczyn, które skłoniły do zawarcia umowy;
5. narracja – opis czynności i wydarzeń, które spowodowały wszczęcie rokowań, wyznaczenie pełnomocników, zbadanie pełnomocnictw i uznanie ich za dobre i wystawione w należytej formie, wreszcie – wyrażenie przez pełnomocnika zgody na postanowienia zawarte w umowie;
6. dyspozycja – właściwa treść umowy, podzielona zazwyczaj na artykuły, często również na rozdziały; dyspozycja kończy się klauzulami dotyczącymi ratyfikacji, wejścia w życie umowy, czasu trwania, wypowiedzenia lub milczącego przedłużenia mocy obowiązującej umowy (tzw. klauzule końcowe)
7. korroboracja – wzmocnienie umowy (np. „na dowód czego pełnomocnicy podpisali niniejszy traktat i wycisnęli swe pieczęcie”)
8. data i miejsce zawarcia umowy
9. podpisy i pieczęcie.

Klauzule(dyspozycje):
– najwyższego uprzywilejowania
– narodowa
– wzajemności
– o rozstrzyganiu sporów
– kolonialne, itp.

 

Reklama w internecie2.Istotą niepisanego prawa zwyczajowego jest to, że sposób, w jaki zwykło się
postępować staje się, po upływie pewnego czasu, sposobem, w jaki należy postępować.
O obowiązywaniu danej normy prawa zwyczajowego można mówić wówczas jedynie,
gdy da się stwierdzić jednoczesne występowanie dwóch odnoszących się doń
elementów:
1) istnieje określona powszechna praktyka, która ma charakter spójny, stały i jednolity (ta praktyka to usus – element obiektywny normy zwyczajowej). Przejawami praktyki mogą być np. konkretne działania i zaniechania państw, treść ustawodawstwa wewnętrznego w zakresie, w jakim reguluje kwestie związane z problematyką prawnomiędzynarodową, orzeczenia krajowych organów administracyjnych i sądów w zakresie, w jakim rozstrzygają kwestie związane z problematyką prawnomiędzynarodową, a także orzeczenia sadów międzynarodowych;
2) istnieje przeświadczenie państw co do tego, że postępowanie w sposób ugruntowany w praktyce jest obowiązkiem prawnym (przeświadczenie takie określa się mianem opinio iuris – jest to subiektywny element zwyczaju), nie jest zaś podyktowane
względami pozaprawnymi, np. grzecznościowymi. Utrwalona praktyka, której nie
towarzyszy opinio iuris nazywana jest kurtuazją międzynarodową (comitas gentium, jej
przykładem są zasady tzw. protokołu dyplomatycznego) – sama praktyka nie stanowi
źródła prawa międzynarodowego w znaczeniu formalnym; naruszenie przez państwo
zasady kurtuazji międzynarodowej nie pociąga za sobą jego odpowiedzialności.
Zwyczaj międzynawowy może mieć charakter bilateralny, regionalny oraz powszechny.
W tym ostatnim przypadku wiąże wszystkie państwa świata z wyjątkiem tych, które
skutecznie wyłączyły się spod jego obowiązywania występując jako persistent objector.
Terminem tym określa się państwo, które od początku kształtowania się normy
zwyczajowej, konsekwentnie i jednoznacznie przeciwko niej protestuje. Protest może
okazać się bezskuteczny w razie jego odrzucenia przez społeczność międzynarodową,
uznającą kształtującą się normę zwyczajową za mającą zasadnicze znaczenie dla tej
społeczności (np. zakaz apartheidu).

Uzasadnienie mocy obowiązującej prawa zwyczajowego:
Podstawa do obowiązywania prawa zwyczajowego jest zgoda państwa. Dlatego często ten zwyczaj jest określany jako „milcząca zgoda” (tacitus consensus)

Kurtuazja międzynarodowa ( comitas gentium ). Od zwyczaju międzynarodowego należy odróżnić reguły kurtuazji, czyli grzeczności przestrzeganej w stosunkach międzynarodowych. Są one oparte na wzajemności, ale nie mają charakteru prawnego. Postępowanie wbrew tym regułom nie stanowi naruszenia prawa międzynarodowego, jakkolwiek może być uważane za krok mało przyjazny i spotkać się z podobnym naruszeniem norm grzecznościowych

3. Ogólne zasady prawa (uznane przez narody cywilizowane) mają charakter
niepisany i określić je można jako zasady posiadające znaczenie fundamentalne dla
rozumowania prawniczego jako takiego; są to zasady immanentnie związane z
rozumowaniem prawniczym. Wykształciły się one:

1/ równolegle w różnych systemach prawa krajowego i z nich „przeniesione” zostały na
grunt prawa międzynarodowego (np. pacta sunt servanda – umów należy przestrzegać;
nemo plus iuris in alium transferre potest quam ipse habet – nikt nie może drugiemu
przekazać więcej praw, aniżeli sam posiada). Owo „przeniesienie” dokonywane jest w
sposób uwzględniający szczególny charakter prawa międzynarodowego;

2/ na gruncie prawa międzynarodowego (np. zasada uti possidetis). W tym przypadku
pozornie podobne są one do „normalnych” norm zwyczajowych, też przecież
niepisanych. Zwrócić należy jednak uwagę, że obowiązywania ogólnych zasad prawa
(jak już wskazano – nieodłącznie związanych z rozumowaniem prawniczym) z reguły
nie trzeba dowodzić tak, jak obowiązywania norm zwyczajowych (tzn. przez wykazanie
usus oraz opinio iuris).

4. Inne źródła prawa międzynarodowego

1.Ani orzecznictwo sadowe, ani doktryna nie mogą być uważane za źródła prawa międzynarodowego, gdyż nie są one wyrazem woli państw.

Statut MTS, określając w art. 38 podstawy wyrokowania Trybunału, trafnie określa rolę orzecznictwa i doktryny jako „środka pomocniczego do stwierdzenia przepisów prawnych”. Warto wskazać ponadto na pośrednie oddziaływanie doktryny i orzecznictwa na proces tworzenia prawa. Zajęcie stanowiska w kwestiach prawa międzynarodowego przez poszczególne państwa jest z reguły poprzedzone analizą doktryny i orzecznictwa w departamentach prawnych ministerstw spraw zagranicznych; MTS i STSM często odwoływały się do orzeczeń, natomiast unikały odwoływania się do doktryny.
2.AKTY JEDNOSTRONNE. Obok umów międzynarodowych, będących wyrazem zgodnej woli umawiających się państw, w stosunkach międzynarodowych mamy do czynienia z aktami jednostronnymi wydawanymi przez państwa w celu wywołania określonych skutków prawnych. Do aktów jednostronnych należą:
– Notyfikacja – akt polegający na oficjalnym pisemnym powiadomieniu drugiego podmiotu prawa międzynarodowego o pewnym wydarzeniu, z którym prawo to łączy określone skutki prawne. Notyfikacja może mieć charakter fakultatywny bądź obowiązkowy.
– Uznanie – to stwierdzenie przez państwo, ze przedmiot uznania istnieje i powinien być traktowany w płaszczyźnie PMP. W praktyce międzynarodowej występuje uznanie nowego państwa jako podmiotu prawa międzynarodowego, uznanie rządu jako reprezentanta państwa, uznanie ruchu narodowowyzwoleńczego, uznanie za powstańców lub stronę wojującą, uznanie praw państwa do określonego terytorium.
– Protest – to stwierdzenie przez państwo, że określona czynność lub stan rzeczy są niezgodne z PMP. Protest ma zawsze charakter fakultatywny, gdyż PMP nie zobowiązuje państw do protestowania. Może być wyrażony w formie pisemnej(wysłanie noty) lub ustnie.
– Zrzeczenie się – to akt, w którym państwo rezygnuje z pewnych praw. Zrzeczenie powinno nastąpić w sposób wyraźny; nie może być domniemywane.
3.Uchwały organów organizacji międzynarodowych – Wyodrębniającym się współcześnie źródłem PMP stają się uchwały organizacji międzynarodowych. Charakter taki maja tylko te uchwały organizacji międzynarodowych, które spełniają dwa warunki. Po pierwsze są wiążące pod względem prawno-międzynarodowym, co jest wyjątkiem od zasady, że uchwały organizacji międzynarodowych są zaleceniami nie mającymi charakteru wiążącego z punktu widzenia PMP. Po drugie zaś tworzą nowe normy prawno międzynarodowe, czyli nie ograniczają się do jednorazowego uregulowania konkretnej sprawy, lecz ustalają abstrakcyjnie sformułowane reguły postępowania na przyszłość.

II. Dokumenty
1. Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości
(Dz.U. z 1947 r., nr 23, poz. 90 z późn. zmian)
Art. 38 ust. 1. Trybunał, którego zadaniem jest orzekać na podstawie prawa
międzynarodowego w sporach, które będą mu przekazane, będzie stosował:
a) konwencje międzynarodowe, bądź ogólne, bądź specjalne, ustalające reguły,
wyraźnie uznane przez państwa spór wiodące;
b) zwyczaj międzynarodowy, jako dowód istnienia powszechnej praktyki, przyjętej jako
prawo;
c) zasady ogólne prawa, uznane przez narody cywilizowane;
d) […] wyroki sądowe tudzież zdania najznakomitszych znawców prawa publicznego
różnych narodów, jako środek pomocniczy do stwierdzania przepisów prawnych.
2. Konwencja Wiedeńska o prawie traktatów z 23 maja 1969 r.
(Dz.U. z 1990 r., nr 74, poz. 439)
Art. 2(1)(a) „Traktat” oznacza międzynarodowe porozumienie między państwami,
zawarte w formie pisemnej i regulowane przez prawo międzynarodowe, niezależnie od
tego, czy jest ujęte w jednym dokumencie, czy w dwóch lub więcej dokumentach, i bez
względu na jego szczególną nazwę.
Art. 53. Traktat jest nieważny, jeżeli w chwili jego zawarcia jest sprzeczny z
imperatywną normą powszechnego prawa międzynarodowego. W rozumieniu niniejszej
konwencji imperatywną normą powszechnego prawa międzynarodowego jest norma
przyjęta i uznana przez międzynarodową społeczność państw jako całość za normę, od
której żadne odstępstwo nie jest dozwolone i która może być zmieniona jedynie przez
późniejszą normę […] prawa międzynarodowego o tym samym charakterze.
Art. 64. Jeżeli powstanie nowa imperatywna norma powszechnego prawa
międzynarodowego, jakikolwiek istniejący traktat sprzeczny z tą normą staje się
nieważny i wygasa.
3. Karta Narodów Zjednoczonych
(Dz.U. z 1947 r., nr 23, poz. 90 z późn. zmian)
Art. 25. Członkowie Narodów Zjednoczonych zobowiązują się przyjąć i wykonać
postanowienia Rady Bezpieczeństwa, zgodnie z niniejszą Kartą.
Art. 103. W razie sprzeczności pomiędzy obowiązkami członków Narodów
Zjednoczonych, wynikających z niniejszej Karty, a ich obowiązkami wynikającymi z
jakiegoś innego porozumienia międzynarodowego, pierwszeństwo będą miały ich
obowiązki wynikające z niniejszej Karty.

Reklamy