Pojęcie terytorium
W nauce i praktyce międzynarodowej termin „terytorium” używany jest w kilku znaczeniach:
1. najogólniej – określony obszar geograficzny lub przestrzenna sfera ludzkiej działalności,
2. synonim terytorium państwowego,
3. z dodatkowymi określeniami służy ono bądź dla wskazania obszaru nie będącego terytorium państwa, lecz mającego określony status w stosunkach międzynarodowych, jak „terytorium powiernicze” czy „terytorium niesamodzielne”, bądź też dla wskazania obszaru poddanego określonemu reżimowi prawnemu: „terytorium zdemilitaryzowane” czy „terytorium zneutralizowane”.

Rodzaje terytoriów
Z punktu widzenia prawa międzynarodowego terytoria można podzielić na dwa rodzaje:
1. terytoria podlegające suwerenności państwowej (terytoria państwowe),
2. terytoria niepodlegające suwerenności państwowej (np. morze otwarte, przestrzeń kosmiczna, dno mórz czy oceanów poza granicami jurysdykcji państwowej).

Terytorium państwowe
Znaczenie
Szczególne znaczenie terytorium państwowego w prawie międzynarodowym wynika z faktu, iż jest ono niezbędne dla istnienia państwowości. Terytorium odgrywało i odgrywa ogromną rolę w stosunkach międzynarodowych, o czym świadczy choćby to, że wiele konfliktów i wojen miało podłoże terytorialne. Ponadto żadna z norm prawa międzynarodowego nie jest wyraźniejsza niż ta, która zakazuje państwom wykonywania suwerenności na terytorium innego podmiotu.

Istota prawna
Wypowiedziane w doktrynie poglądy co do istoty prawnej terytorium państwowego można sprowadzić do czterech zasadniczych teorii:
1. Teoria przedmiotowa – klasyczna teoria, uznająca terytorium za przedmiot władzy państwowej. Jest wynikiem pomieszania, sięgającego czasów feudalnych, dwóch pojęć: własności (dominium) i władzy (imperium). Obecnie jest przedmiotem poważnej krytyki.
2. Teoria podmiotowa – występuje ona w prawie międzynarodowym w dwóch postaciach: jako część szerszej teorii przestrzennej i jako koncepcja samodzielna. W tym drugim ujęciu doprowadzona jest do skrajności. Państwo przedstawiane jest jako organizm quasi-biologiczny, a terytorium odgrywa w nim rolę „ciała”. W konsekwencji, prawo do terytorium może być porównywane tylko z prawem, jakie przysługuje jednostce ludzkiej w stosunku do samej siebie. Teoria ta jest słusznie krytykowana, gdyż wprawdzie terytorium jest warunkiem istnienia państwa, ale nie jest częścią jego osobowości w znaczeniu dosłownym.
3. Teoria przestrzenna – jest to reakcja na pogląd uznający terytorium za przedmiot własności. Dla zwolenników tego poglądu terytorium nie jest rzeczą, którą włada państwo, lecz przestrzenią, w obrębie której władza państwowa istnieje i działa – terytorium nie jest przedmiotem, lecz granicą władzy państwowej. Skoro zaś władza może być wykonywana tylko wobec osób, zatem prawo do terytorium jest refleksem panowania nad ludźmi. Teoria ta prowadzi do błędnego twierdzenia, że obszary niezamieszkane nie mogą być uznane za terytorium państwowe.
4. Teoria kompetencji – wychodzi ona z przesłanki, że państwo jest „porządkiem prawnym”. Terytorium przedstawione jest w niej jako sfera kompetencji przestrzennej państwa, jako zakres obowiązywania jego porządku prawnego.

Definicja
Łącząc elementy teorii przestrzennej i przedmiotowej oraz uzupełniając je stwierdzeniem, że terytorium stanowi także podstawę wykonywania pewnych uprawnień poza granicami państwa, otrzymujemy następującą definicję: Terytorium państwowe stanowi tak przedmiot władzy państwowej (co wyraża się przede wszystkim w dysponowaniu nim), jak przestrzeń, w granicach której państwo wykonuje władzę w sposób wyłączny i pełny w stosunku do osób, rzeczy i zdarzeń. Terytorium jest także podstawą wykonywania kompetencji państwowych (personalnych) poza jego granicami.

Skład terytorium państwowego
-przestrzeń lądowa (rzeki, jeziora i zbiorniki wodne, zwane wodami śródlądowymi). Ląd stanowi trzon każdego terytorium państwowego, a powierzchnia lądowa jest utożsamiana z terytorium państwa.
-przestrzeń morska (wody wewnętrzne oraz morza terytorialne). Istnieją jednak państwa śródlądowe pozbawiona dostępu do morza, nie posiadające więc terytorium morskiego.
-przestrzeń powietrzna nad obszarem lądowym i morskim. Niektórzy autorzy do terytorium państwa zaliczają jego statki morskie i powietrzne.

Granice
Terytorium jest trójwymiarowe, w związku z powyższym powstaje kwestia określenia granic przestrzennych państwa. Bezsporna jest obecnie teza, że władza państwowa rozciąga się również na jego obszar podziemny. Granice te przesuwają się w miarę postępu technicznego i osiągnięcia przez człowieka coraz większego zasięgu eksploatacyjnego.

Ochrona integralności terytorialnej państwa w prawie międzynarodowym
– kongres wiedeński – zagwarantowano integralność Szwajcarii i części Sabaudii
– art. 10 Paktu Ligi Narodów – „Członkowie Ligi zobowiązują się szanować i utrzymywać przeciwko wszelkiej napaści zewnętrznej integralność terytorialną i obecną niezależność polityczną wszystkich członków […]”.
– art. 2 ust. 4 KNZ – zawiera zakaz groźby i użycia siły „przeciwko integralności terytorialnej i niepodległości jakiegokolwiek państwa”
– Deklaracja KBWE – uczestniczące państwa zobowiązały się powstrzymać od wszelkich działań niezgodnych z celami i zasadami Karty, skierowanych przeciwko integralności, niepodległości politycznej i jedności któregokolwiek z państw uczestniczących, a w szczególności od wszelkich działań stanowiących groźbę użycia siły lub jej użycie.

Reklama w internecie

Zwierzchnictwo terytorialne

Pojęcie i istota
Formą wykonywania przez państwo suwerenności na terytorium jest zwierzchnictwo terytorialne. Jest ono nie tyle prawem, co uznanym i chronionym przymiotem, cechą państwa wynikającą z jego suwerenności.
Zwierzchnictwo terytorialne w aspekcie pozytywnym – podporządkowanie władzy państwowej wszystkiego, co się na terytorium danego państwa znajduje i w jego obrębie zachodzi.
Zwierzchnictwo personalne – będące konsekwencją obywatelstwa i przynależności państwowej.
Zwierzchnictwo terytorialne w aspekcie negatywnym – wyłączność władzy państwowej (państwo może wyłączyć działanie jakiejkolwiek obcej władzy na swym terytorium).

Obowiązki wynikające ze zwierzchnictwa terytorialnego
– Zakaz wyrządzania szkód innym państwom – państwo wykonuje swe kompetencje nie tylko w interesie własnym, lecz także w interesie społeczności międzynarodowej, musi więc brać pod uwagę i chronić prawa tej społeczności i jej członków.
– Zasada dobrosąsiedztwa – zobowiązanie państwa do niedopuszczenia do prowadzenia na swym terytorium działalności zabronionej przez prawo międzynarodowe, tj. takiej, która mogłaby wyrządzić szkody na terytorium państw sąsiadujących, np. zakaz zmiany kierunku spływu jakiejś rzeki, jeśli płynie ona również przez terytorium innego państwa lub jest rzeką graniczną.

Szczególne ograniczenia wykonywania zwierzchnictwa terytorialnego

Demilitaryzacja – nakłada na państwo obowiązek zlikwidowania oraz zakaz budowy i utrzymywania w przyszłości urządzeń i obiektów wojskowych na określonej części jego terytorium, a także zakaz utrzymywania tam sił zbrojnych.
Neutralizacja – umowne wyłączenie możliwości prowadzenia działań wojennych na danym terytorium oraz nakaz powstrzymania sie od wykorzystania go w charakterze bazy do prowadzenia takich działań.

Nabycie i utrata terytorium państwowego

Z punktu widzenia prawa międzynarodowego nabycie terytorium jest dopuszczalne przez prawo rozciągnięciem zwierzchnictwa terytorialnego, dającym nie tylko prawo wykonywania kompetencji państwowych, ale również dysponowaniem nabytym obszarem ze skutkami erga omnes.

Sposoby nabycia terytorium:
1. Cesja – ma miejsce wtedy, gdy w rezultacie umowy międzynarodowej następuje transfer terytorium, kiedy jedno państwo – przestaje, a drugie- rozpoczyna wykonywać swoje zwierzchnictwo nad przekazanym obszarem. Podmiotem cesji mogą być tylko państwa. Niezależnie od liczby stron umowy zawierającej umowę cesyjną, ma ona charakter dwustronny.
2. Efektywna okupacja (zawłaszczenie) – termin ten obejmuje dwa zakresy pojęciowe: po pierwsze wskzzuje on, że okupacja ta w przeciwieństwie do symboliczno-fikcyjnej jest rzeczywistą i faktyczną i, po drugie, że okupacja ta daje tytuł suwerenny, wywołuje określone skutki w prawie mn. Przedmiotem kupacji może być tylko terra nullius (gdy terytorium lądowe nie podlegało nigdy władzy suwerennej jakiegokolwiek państwa lub gdy zostało porzucone przez poprzedniego suwerena).
3. Zasiedzenie – nabycie suwerenności poprzez efektywne, trwałe wykonywanie kompetencji państwowych. Prawo mn. wyraźnie ogranicza w wielu przypadkach działanie zasiedzenia, wskazując sytuacje, w których efektywne wykonywanie praw suwerennych nie daje tytułu do terytorium. Tak jest w przypadku okupacji wojskowej lub rezultatów wojny sprzecznej w postanowieniach KNZ. Podobne ograniczenia istaniały w przypadku terytoriów mandatowych i powierniczych.
4. Przyrost – terytorium państwowe może być powiększone wskutek działalności sił przyrody lub pracy człowieka. Prawo mn. rozważa tutaj takie sytuacje jak przymulisko, oderwisko czy zmiana koryta rzeki. Przyrost jest, zgodnie z normą zwyczajową, sposobem nabycia terytorium niewymagającym od państwa podjęcia żadnych specjalnych aktów.
5. Zawojowanie (podbój) – do I wojny światowej był to legalny, pierwotny sposób nabycia terytorium. Państwo nabywało tytuł poprzez zawojowanie w konsekwencji całkowitego i ostatecznego podbicia przeciwnika oraz jednostronnej deklaracji o anektowaniu tego terytorium. Przyjęcie we współczesnym prawie mn. zakazu wojny oznaczało koniec instytucji zawojowania.

Sposoby utraty terytorium:
– cesja,
– zasiedzenie,
– porzucenie,
– zmniejszenie terytorium w wyniku działania sił przyrody,
– derelikcja – przykład utraty terytorium, której nie towarzyszy nabycie przez inny podmiot prawa mn. Następuje, kiedy państwo przestaje faktycznie wykonywać na jakimś obszarze swe kompetencje i porzuca je, co prowadzi do przekształcenia go, choćby chwilowego, w ziemię niczyją.

Reklamy