//
//

Problematyka odpowiedzialności międzynarodowej (tj. problematyka konsekwencji pewnych stanów rzeczy ocenianych jako niepożądane na gruncie prawa międzynarodowego) nie została dotąd skodyfikowana, tzn. nie obowiązuje żaden traktat o zasięgu powszechnym regulujący tę materię.
W pracach nad odpowiedzialnością międzynarodowa Komisja Prawa Międzynarodowego (KPM) wyodrębniła następujące zagadnienia:
1) odpowiedzialność państwa za naruszenie prawa międzynarodowego,
2) odpowiedzialność organizacji międzynarodowej za naruszenie prawa międzynarodowego,
3) odpowiedzialność za szkody transgraniczne wynikające z działalności niebezpiecznej, niezabronionej przez prawo międzynarodowe.
Niezależnie od powyższego podziału zaproponowanego przez KPM wyróżnić należy także:
4) międzynarodową odpowiedzialność karną jednostek.

Odpowiedzialność państw za naruszenie prawa międzynarodowego
Odpowiedzialność państwa jest fundamentalną zasadą prawa międzynarodowego, wynikającą z natury międzynarodowego systemu prawnego oraz doktryn suwerenności państwowej i równości państw. Zgodnie z nią, jeśli kiedykolwiek państwo dopuści się przeciwko innemu państwu czynu uznanego w stosunkach międzynarodowych za nielegalny, pojawia się kwestia międzynarodowej odpowiedzialności. Naruszenie zobowiązań międzynarodowych uprawnia do żądania naprawienia szkody.
Naruszenie normy prawa międzynarodowego może wyniknąć z działania lub z zaniechania. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z sytuacją, w której państwo działa sprzecznie ze swoimi zobowiązaniami wynikającymi z normy traktatowej lub zwyczajowej. W drugim – gdy nie podejmuje kroków lub środków, do których było zobowiązane, nie wprowadzając np. do swego ustawodawstwa wewnętrznego odpowiednich norm, czy nie zapewniając ochrony w zakresie nietykalności przedstawicielstw dyplomatycznych.

Zasada ogólna: każdy międzynarodowo bezprawny akt państwa pociąga za sobą jego międzynarodową odpowiedzialność. Akt oznacza tu zarówno działanie, jak i zaniechanie działania, do którego państwo było zobowiązane.

Akt międzynarodowo bezprawny: międzynarodowo bezprawny akt danego państwa to taki akt, który:
1) może być temu państwu przypisany
2) stanowi naruszenie międzynarodowego zobowiązania tego państwa.

Przypisanie aktu: państwo to zjawisko złożone, stanowiące konglomerat czterech podstawowych elementów: ludności, terytorium, władzy oraz zdolności do  utrzymywania stosunków z innymi państwami. Z tego względu naruszenie przez państwo zobowiązania międzynarodowego związane jest zwykle z aktami jednostek bądź grup jednostek. Państwu można przypisać akty:
1) jego organów (np. władzy ustawodawczej, wykonawczej, sądowniczej). Państwu można przypisać akty jego organów nawet wówczas, gdy wykroczyły one poza posiadane uprawnienia lub naruszyły udzielone im instrukcje (tzn. gdy ich akt ma charakter ultra vires – czyli przekroczenia kompetencji), o ile w danym przypadku dany organ występuje – wedle wszelkich oznak – w charakterze kompetentnego organu państwa;
2) podmiotów (osób, jednostek) nie będących jego organami, ale umocowanych – na gruncie prawa danego państwa – do wykonywania elementów zwierzchniego władztwa, o ile w danym przypadku dany podmiot takie władztwo wykonuje. Zasadę dotyczącą odpowiedzialności ultra vires stosuje się odpowiednio tak, jak w przypadku (1);
3) organów innego państwa pozostawionych jednak do jego dyspozycji i wykonujących elementy zwierzchniego władztwa. Zasadę dotyczącą odpowiedzialności ultra vires stosuje się odpowiednio tak, jak w przypadku (1);
4) osoby lub grupy osób, jeżeli w danym przypadku (tzn. dokonując dany akt) faktycznie:
a) działają one na podstawie instrukcji udzielonych przez to państwo,
b) znajdują się pod kierunkiem lub kontrolą tego państwa;
5) osoby lub grupy osób faktycznie wykonujących elementy zwierzchniego władztwa w przypadku, gdy oficjalna władza nie istnieje, bądź też nie wykonuje swych funkcji, a okoliczności wymagają wykonywania takiego władztwa;
6)  ruchu powstańczego, który doprowadza do utworzenia nowego rządu danego państwa;
7) innych podmiotów, niż wymienione wyżej w pkt. 1-6, o ile dane państwo uznaje i przyjmuje te akty jako własne.
Naruszenie międzynarodowego zobowiązania: dochodzi do niego wówczas, gdy akt przypisany danemu państwu nie jest zgodny z tym, co wynika ze zobowiązania międzynarodowego, niezależnie od źródła i charakteru tego ostatniego. Akt państwa nie stanowi jednak naruszenia międzynarodowego zobowiązania, o ile dane państwo nie jest nim związane w chwili, w której ten akt zachodzi.
W przypadkach, w których zachodzi jedna bądź więcej okoliczności wyłączających bezprawność aktu, państwo nie ponosi odpowiedzialności międzynarodowej za ten akt.

Okoliczności wyłączające bezprawność aktu danego państwa to:
1) ważna zgoda innego państwa, która wyłącza bezprawność aktu w stosunku do niego o tyle, o ile akt mieści się w ramach wyrażonej zgody;
2) legalne działanie w samoobronie, przedsięwziętej  zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych;
3) zastosowanie „legalnego” środka odwetowego przeciwko innemu państwu wyłącza bezprawność aktu  w stosunku do niego.
4) siła wyższa – jest  to  nieodparta siła lub nieprzewidziane zdarzenie  pozostające poza kontrolą danego państwa oraz czyniące rzeczą zasadniczo niemożliwą   wykonanie zobowiązania. Na siłę wyższą nie może powołać się państwo, które:
a) przyczyniło się do powstania stanu siły wyższej
b) zakładało możliwość wystąpienia siły wyższej (co może wyraźnie wynikać np. z postanowień wchodzącego w grę traktatu);
5) działanie w sytuacji zagrożenia – jest to działanie, którego autor nie miał innej, racjonalnej możliwości dla ratowania życia swojego lub osób znajdujących się  pod jego pieczą.  Na tę okoliczność nie może powoływać się państwo, które przyczyniło się do powstania zagrożenia. Nie można powołać się na nią także wówczas, gdy dane działanie grozi sprowadzeniem porównywalnego lub większego zagrożenia;
6) działanie w stanie wyższej konieczności  – stan wyższej konieczności nie może być powoływany przez państwo jako okoliczność wyłączająca bezprawność jego aktu, chyba, że akt ten:
a) jest jedynym środkiem dla ochrony istotnego interesu państwa przed poważnym i bezpośrednim zagrożeniem,
b) nie narusza w poważny sposób interesów państwa, państw bądź społeczności międzynarodowej, w stosunku do których  naruszone zobowiązanie przysługuje.

Żadna z powyższych okoliczności nie wyłącza jednak bezprawności aktu stanowiącego naruszenie obowiązków wynikających z norm stanowiących ius cogens. Państwo nie może także powoływać się na postanowienia swego prawa wewnętrznego dla usprawiedliwienia niewykonywania przezeń zobowiązania międzynarodowego (prymat prawa międzynarodowego nad prawem krajowym).

Konsekwencje aktu międzynarodowo bezprawnego:
Państwo odpowiedzialne za akt międzynarodowo bezprawny zobowiązane jest do:
1) zaprzestania naruszeń zobowiązania międzynarodowego;
2) zagwarantowania – jeżeli okoliczności tego wymagają – że naruszenia nie będą się powtarzać;
3) reparacji.

Formami reparacji są:
•    restytucja, polegająca na przywróceniu stanu istniejącego przed naruszeniem. Restytucja powinna nastąpić, chyba że  jest niemożliwa lub nakładałaby na państwo zobowiązane do restytucji ciężar nieproporcjonalny do korzyści, które z restytucji mogą wyniknąć.
•    odszkodowanie, które powinno pokryć szkody wymierne finansowo, o ile nie zostały usunięte w ramach restytucji,
•    satysfakcja za krzywdy w przypadkach, w których krzywda nie została usunięta w ramach restytucji lub przez wypłacenie odszkodowania. Satysfakcja może przybrać  formę:
a) przyznania się do naruszenia zobowiązania,
b) wyrażenia żalu,
c) formalnych przeprosin,
d) inną właściwą formę.

Reklama w internecie

Opisane wyżej zobowiązania państwa odpowiedzialnego za akt międzynarodowo bezprawny przysługują, zależnie od okoliczności i charakteru naruszonego obowiązku, w stosunku do: jednego państwa, grupy państw lub do społeczności międzynarodowej jako całości.

Przypadki poważnego naruszenia zobowiązania międzynarodowego, wynikającego z norm stanowiących ius cogens
Naruszenie  poważne to takie, które ma charakter rażący i systematyczny.
W przypadku takiego naruszenia:
1) państwa zobowiązane są do współpracy dla położenia mu kresu oraz
2) nieuznawania za legalne sytuacji powstałych w jego wyniku.

Odpowiedzialność osób fizycznych za naruszenie prawa międzynarodowego
Koncepcja ustanowienia odpowiedzialności osób fizycznych za czyny naruszające normy prawa międzynarodowego z dużym trudem torowała sobie drogę. Obecnie można przyjąć, że zasada indywidualnej odpowiedzialności stanowi drugie, obok odpowiedzialności państw lub organizacji międzynarodowych, podmiotowe źródło odpowiedzialności w prawie międzynarodowym. Międzynarodowa odpowiedzialność jednostek w zakresie określonym przez normy prawa międzynarodowego ma charakter klasycznej odpowiedzialności karnej. Biorąc pod uwagę zróżnicowanie czynów zakazanych w sferze stosunków międzynarodowych, należy stwierdzić, że odpowiedzialność indywidualna obejmuje zaledwie ich margines. Jest to jednak margines niezmiernie ważny, bo dotyczy ponoszenia odpowiedzialności przez osoby fizyczne za najcięższe naruszenia prawa międzynarodowego, będące zbrodniami prawa międzynarodowego.
Odpowiedzialność karna osób fizycznych za zbrodnie międzynarodowe (np. zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie ludobójstwa) – jurysdykcja stałego Międzynarodowego Trybunału Karnego; poza tym – zakaz piractwa i korsarstwa, wobec których obowiązuje zasada represji wszechświatowej (pirat może być zatem ukarany przez państwo, które go zatrzymało);

Advertisements