Arbitraż oraz sądownictwo międzynarodowe należą do sądowych sposobów załatwiania sporów międzynarodowych. Ich wspólną cechą jest to, że uruchomione przez państwo prowadzą do definitywnego rozstrzygnięcia sporu międzynarodowego pod względem prawnomiędzynarodowym.

 

Według pierwszej konwencji haskiej z 1907 r. o pokojowym załatwianiu sporów międzynarodowych arbitraż, czyli rozjemstwo, polega na rozstrzyganiu sporów między państwami na podstawie prawa międzynarodowego przez sędziów przez nie wybranych. Ważną cechą arbitrażu jest to, że nie ma charakteru obowiązkowego, ale opiera się na zgodzie państw. Zgoda państw na zastosowanie arbitrażu rodzi dla nich obowiązek wykonania w dobrej wierze wyroku, od którego nie ma odwołania. Ewentualny spór co do interpretacji wyroku arbitrażowego rozstrzyga ten sam organ, który wydał wyrok.

 

Poddanie się państw postępowaniu arbitrażowemu może dotyczyć już powstałego między nimi sporu, lub też sporów mogących powstać w przyszłości. W pierwszym przypadku odbywa się to w drodze zawarcia umowy międzynarodowej, zwanej kompromisem. Natomiast uprzednia zgoda państw w tym przedmiocie może przybrać dwojaką formę:

 

1)    klauzuli arbitrażowej zamieszczonej w umowie międzynarodowej, której strony przewidują arbitraż jako sposób rozstrzygania sporów dotyczących interpretacji lub stosowania tej umowy

2)    dwustronnej lub wielostronnej umowy międzynarodowej, której strony poddają  arbitrażowi wszystkie lub niektóre kategorie sporów prawnych, jakie mogą między nimi wyniknąć

 

Państwa będące stronami sporu ustalają skład organu arbitrażowego oraz postępowanie przed nim. Skład jego jest nieparzysty, aby umożliwić wydanie wyroku większością głosów – jedno, trzy lub pięcioosobowy. W pierwszym przypadku funkcję arbitra spełnia zazwyczaj szef państwa trzeciego. W drugim i trzecim przypadku spór rozstrzyga komisja, w której skład wchodzą po jednej lub po dwie osoby delegowane przez każde państwo uczestniczące w sporze, oraz superarbiter powołany za zgodą obu państw.

 

Arbitraż międzynarodowy zazwyczaj ma charakter doraźny. Formą jego instytucjonalizacji jest Stały Trybunał Arbitrażowy, przewidziany w pierwszej konwencji haskiej z 1907 r. W rzeczywistości stała jest tylko lista osób wyznaczonych przez strony tej konwencji, z której to listy w razie sporu strony mogą wybrać skład sądzący. Każda ze stron konwencji wyznacza nie więcej niż cztery osoby tworzące tzw. grupy narodowe. Stały jest także Sekretariat Trybunału, który mieści się w Hadze. Obecnie znaczenie Stałego Trybunału Arbitrażowego jest znikome.

 

Wprawdzie niektóre obowiązujące umowy międzynarodowe przewidują arbitraż międzynarodowy jako sposób rozstrzygania sporów, ale współcześnie jest on w praktyce  stosowany rzadko. Jednym z ostatnich przykładów wykorzystania tej instytucji było rozstrzygnięcie sporu między Egiptem a Izraelem o przynależność miejscowości Taba, położonej na wybrzeżu Morza Czarnego.

 

Postępowanie arbitrażowe przewidują zawarte ostatnio przez Polskę umowy międzynarodowe w sprawie wzajemnego popierania i ochrony inwestycji. Odróżniają one spory między umawiającą się stroną a inwestorem drugiej umawiającej się strony od sporów między umawiającymi się stronami. Ta druga kategoria sporów należy do dziedziny prawa międzynarodowegoi przewidziane dla ich rozstrzygania trybunały arbitrażowe mają charakter międzynarodowy.

 

Z definicji arbitrażu wynika, iż wyrok arbitrażowy oparty jest na prawie miedzynarodowym. Strony sporu, które poddały się postępowaniu arbitrażowemu, mogą jednak zdecydować, aby organ arbitrażowy rozstrzygnął ich spór według zasad sprawiedliwości. W takiej sytuacji działa on jako sąd polubowny. Wyrok takiego sądu jest również obowiązujący dla stron sporu pod względem prawnomiędzynarodowym.

 

W odróżnieniu od arbitrażu międzynarodowego skład sądu międzynarodowego oraz stosowana w nim procedura mają w zasadzie charakter stały, aczkolwiek od zasady tej zdarzają się wyjątki. Sądownictwo międzynarodowe w tym znaczeniu jest instytucją stosunkowo nową.

 

Pierwszym sądem międzynarodowym o światowym zasięgu był Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej związany z Ligą Narodów. Po drugiej wojnie światowej zastąpił go Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości będący głównym organem sądowym ONZ i będącego integralną częścią Karty Narodów Zjednoczonych. Działa on na podstawie Statutu opartego na Statucie STSM i będącego integralną częścią Karty NZ oraz Regulaminu przyjętego przez Trybunał.

Funkcja sądowa MTS polega na rozstrzyganiu sporów między państwami. Tylko państwa mają międzynarodową zdolność procesową w ramach MTS. Trybunał jest otwarty przede wszystkim dla państw-stron statutu MTS. Są nimi wszyscy członkowie MTS oraz państwa, które przystąpiły do Statutu na warunkach określonych przez Zgromadzenie Ogólne na zalecenie Rady Bezpieczeństwa. Przed przyjęciem w poczet członków ONZ były nimi Japonia, Liechtenstein, Nauru, San Marino i Szwajcaria. Łącznie liczba państw-stron Statutu wynosi 191.

Ponadto, MTS może być otwarty dla państw niebędących stronami Statutu, jeżeli przyjmą one warunki określone w tej sprawie przez Radę Bezpieczeństwa. Warunki te nie mogą stwarzać sytuacji naruszającej zasadę równości stron przed Trybunałem. Na tej właśnie podstawie stroną w pierwszym sporze rozstrzygniętym przez Trybunał ( Incydent w cieśninie Korfu) była Albanie niebędąca jeszcze wtedy stroną Statusu MTS z tytułu członkowsta w ONZ.

Reklama w internecie

Jurysdykcja Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości jest fakultatywna, ale państwa mogą ją uznać za obowiązkową dla siebie. Uznanie takie odbywa się w różny sposób:

 

1)    państwa wnoszą do rozstrzygnięcia przez MTS już istniejący spór w drodze specjalnego porozumienia (kompromisu) lub też uznają powództwo strony przeciwnej

2)    państwa-strony umowy międzynarodowej zamieszczają w niej klauzulę uznającą jurysdykcję MTS w sporach co do stosowania lub interp[retacji tej umowy; ponad 700 umów dwustronnych i wielostronnych zawiera taką klauzulę;

3)    państwa składają deklaracje, w których na zasadzie wzajemności uznają jurysdykcję MTS w sporach prawnych dotyczących:

 

a)     interpretacji umowy międzynarodowej

b)    jakiegokolwiek zagadnienia prawa międzynarodowego

c)     istnienia faktu, który w razie stwierdzenia stanowiłby naruszenie zobowiązania międzynarodowego,

d)    rodzaju lub rozmiaru odszkodowania należnego z tytułu naruszenia zobowiązania międzynarodowego,

 

Obecnie 63, czyli mniej niż 1/3 państw uprawnionych związało się takimi deklaracjami (1999). W ciągu swej prawie 60letniej działalności MTS rozstrzygnął około 60 sporów między państwami.

 

Funkcja opiniodawcza MTS polega na udzielaniu opinii doradczych w zakresie prawa międzynarodowego. Karta NZ upoważnia Zgromadzenie Ogólne do zwracania sie do Trybunału w każdej kwestii prawnej. Zgromadzenie ogólne natomiast może upoważnić inne organy ONZ , oraz związane z ONZ organizacje wyspecjalizowane do zwracania się do Trybunału o opinie doradcze w kwestiach prawnych dotyczących działalności własnej wspomnianych organów względnie organizacji. Upoważnienie takie otrzymały Rada Gospodarcza i Społeczna, Rada Powiernicza oraz niektóre organizacje wyspecjalizowane ONZ.

 

Opinie doradcze MTS nie są wiążące dla organu proszącego, i to od niego zależy, czy się do nich dostosuje. Niemniej niektóre organizacje wyspecjalizowane ONZ uznały z góry opinie doradcze, o które zwracają się do MTS, za wiążace dla siebie.

MTS podejmuje wszelkie decyzje większością głosów obecnych sędziów, przy czym quorum wynosi 9 osób. Skład MTS może być powiększony w związku z przepisem, że każdej stronie sporu przysługuje prawo delegowania swojego sędziego, jeśli w Trybunale nie zasiada jego obywatel. Sędzią tym, zwanym narodowym, lub ad hoc, może być zarówno obywatel państwa-strony sporu, jak i obywatel innego państwa.

Prezesa i wiceprezesa MTS wybiera się na okres trzech lat oraz powołuje sekretarza na okres siedmiu lat. Sędziowie w czasie wykonywania prac Trybunału korzystają z przywilejów i immunitetów dyplomatycznych. Siedzibą Trybunału jest Haga.

Innym sądem międzynarodowym o globalnym charakterze jest Międzynarodowy Trybunał Prawa Morza, utworzony na podstawie konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza z 10 grudnia 1982 r. Państwom przysługuje swoboda wyboru tego Trybunału, Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości lub tez przewidzianych w tej konwencji Trybunałów Arbitrażowych jako środków załątwiania sporów dotyczących jej interpretacji i stosowania.

Sądownictwo międzynarodowe w skali regionalnej także nie jest rozwinięte. Można tu wymienić Trybunał Wspólnot Europejskich (Unii Europejskiej) utworzony na podstawie Traktatu Rzymskiego z 25 marca 1957 r. Trybunał tylkop częściowo sprawuje funcje sądu międzypaństwowego, natomiast głównie zajmuje się skargami osób fizycznych i prawnychna decyzje organów Wspólnot a państwami członkowskimi.

Europejska Konwencja o ochronie praw i podstawowych wolności człowieka z 14 listopada 1950 r. powołała, oprócz Europejskiej Komisji Praw Człowieka, która została już zlikwidowana  – Europejski Trybunał Praw Człowieka. Kompetencji Trybunału podlegają wszelkie sprawy dotyczące interpretacji i stosowania tej konwencji i jej protokołów, a także skargi każdej osoby, organizacji pozarządowej lub grupy jednostek, które uważają, że stały się ofiarami naruszenia prawa przez jedno z państw-stron. Jeśli Trybunał uzna taką skargę zas dopuszczalną, to może ona być załatwiona polubownie lub rozstrzygnięta w drodze wyroku, który jest ostateczny. Rząd polski uznał jurysdykcję Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w deklaracji z 1 marca 1993 r. pod warunkiem wzajemności ze strony państw-stron europejskiej konwencji o ochronie praw i podstawowych wolności człowieka. Trybunał może wydawać, na wniosek Komitetu Ministrów Rady Europy, opinie prawne w powyższych sprawach.

Reklamy